Bijvoeglijk naamwoord

In veel Nederlandse zinnen komt een bijvoeglijk naamwoord voor. Denk alleen niet dat bijvoeglijke naamwoorden altijd op dezelfde manier gebruikt worden, want er zijn verschillende gebruiksvormen. Hieronder lees je op welke manieren je een bijvoeglijk naamwoord kunt gebruiken, met toelichting en voorbeelden.

Een bijvoeglijk naamwoord wordt attributief gebruikt wanneer het direct vóór het zelfstandig naamwoord staat dat het beschrijft. Het maakt dan onderdeel uit van het naamwoordelijk groepje. Enkele voorbeelden van attributief gebruik zijn:

In deze zinnen staan oude, witte en blonde direct voor het zelfstandig naamwoord en vertellen ze daar iets over.

Meestal zie je een bijvoeglijk naamwoord samen met een zelfstandig naamwoord, maar een bijvoeglijk naamwoord kan ook zelfstandig gebruikt worden. Het bijvoeglijk naamwoord staat dan op zichzelf en er wordt geen zelfstandig naamwoord expliciet genoemd in de zin. Kijk maar naar de volgende voorbeelden:

In deze zinnen worden slimste, beste, zoete en zoute gebruikt zonder dat er direct een zelfstandig naamwoord achter staat. Het is voor de lezer of luisteraar duidelijk welk zelfstandig naamwoord bedoeld wordt (bijvoorbeeld leerling of snoepje), maar het wordt niet genoemd. Het bijvoeglijk naamwoord functioneert hier op zichzelf.

Bij predicatief gebruik staat het bijvoeglijk naamwoord niet direct voor een zelfstandig naamwoord, maar gekoppeld via een werkwoord aan het onderwerp van de zin. Vaak komt dit voor in zinnen met een koppelwerkwoord (zoals zijn, worden, blijven, lijken). Het bijvoeglijk naamwoord is in zo’n geval het naamwoordelijk deel van het gezegde. Ook wanneer een bijvoeglijk naamwoord gebruikt wordt als bepaling van gesteldheid (een deel van de zin dat een toestand aangeeft), spreken we van predicatief gebruik. Enkele voorbeelden:

In deze zinnen merk je dat blauw, oud, dolgelukkig en lekker iets zeggen over het onderwerp (fiets, boek, Theo, dit eten) via het gezegde van de zin.

Soms wordt een bijvoeglijk naamwoord bijwoordelijk gebruikt. In dat geval functioneert het bijvoeglijk naamwoord eigenlijk als een bijwoordelijke bepaling in de zin. Je zou zo’n bijvoeglijk naamwoord in deze context kunnen zien als een bijwoord, omdat het iets zegt over een werkwoord (of over een ander bijvoeglijk naamwoord) in plaats van direct over een zelfstandig naamwoord. Voorbeelden van bijwoordelijk gebruik zijn:

Hier zie je dat hard, dagelijks en diep iets zeggen over de manier van rijden, verschijnen en slapen (werkwoorden). In deze zinnen werken de woorden dus als bijwoord, ook al zijn het van oorsprong bijvoeglijke naamwoorden.

Als een bijvoeglijk naamwoord op -s eindigt, spreek je vaak van de partitieve vorm. Een bijvoeglijk naamwoord wordt partitief gebruikt na woorden die een hoeveelheid uitdrukken, zoals iets, niets, wat, weinig, veel, genoeg etc. Ook de vergrotende trap kan zo’n -s uitgang hebben in partitieve vorm. Enkele voorbeelden:

In deze zinnen volgen goeds, nieuws en beters op woorden die een hoeveelheid aangeven (weinig, niets). Ze geven aan om wat voor soort “goeds/nieuws/beters” het gaat, zonder een specifiek zelfstandig naamwoord te noemen. Dit is de partitieve toepassing van het bijvoeglijk naamwoord.

Je weet nu al veel over het bijvoeglijk naamwoord en hoe je kind deze woordsoort kan gebruiken. Wat extra voorbeelden kunnen echter geen kwaad. Hieronder vind je een lijst met verschillende bijvoeglijke naamwoorden, ter illustratie. In elke zin is het bijvoeglijk naamwoord vetgedrukt om het duidelijk te maken:

(In bovenstaande zinnen geven de vetgedrukte woorden, lieve, oude, Duits, gouden, peperdure, wiebelende, krokante, een eigenschap of kenmerk van het zelfstandig naamwoord erna.)

Een bijvoeglijk naamwoord en een bijwoord worden regelmatig met elkaar verward. Dat komt omdat beide woordsoorten iets kunnen zeggen over een ander woord. Er is echter een belangrijk verschil:

Bekijk het volgende voorbeeld om dit verschil te zien:

In deze zin is lief het bijvoeglijk naamwoord, want het zegt iets over de hond (een zelfstandig naamwoord). Het woord erg zegt iets over lief – het versterkt hoe lief de hond is. Omdat lief hier een bijvoeglijk naamwoord is en erg daar iets over zegt, is erg in dit geval een bijwoord.

Kort samengevat: bijvoeglijke naamwoorden geven kenmerken van zelfstandige naamwoorden, terwijl bijwoorden iets zeggen over werkwoorden, bijvoeglijke naamwoorden of andere elementen in de zin.

Een stoffelijk bijvoeglijk naamwoord is een speciaal type bijvoeglijk naamwoord dat aangeeft van welk materiaal iets gemaakt is. Net als gewone bijvoeglijke naamwoorden zegt het iets over een zelfstandig naamwoord, maar specifiek over de stof of het materiaal. Enkele voorbeelden van stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden zijn:

Zoals je ziet, eindigen deze stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden op -en (gouden, houten, rieten, glazen, ijzeren, lederen). De meeste stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden krijgen deze uitgang. Er zijn echter uitzonderingen die niet op -en eindigen:

Twijfelt je kind of een woord een stoffelijk bijvoeglijk naamwoord is? Er is een handig trucje: je kunt er bijna altijd “van …” achter zetten om het materiaal aan te duiden. Voorbeeld: “gouden ring” kun je herformuleren als “ring van goud”. Gouden is dus stoffelijk, want je kunt zeggen “van goud”. Bij een gewoon bijvoeglijk naamwoord werkt dat niet: “mooie ring” betekent niet “ring van mooi”, dus mooie is geen materiaal maar een eigenschap.

(In de linkerkolom staan voorbeelden van stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden met het materiaal, en in de rechterkolom vergelijkbare zinnen met een “gewoon” bijvoeglijk naamwoord om het verschil te laten zien.)

Wil je kind liever niet alleen uit een boek leren? Laat hem of haar dan online oefenen met bijvoeglijke naamwoorden, bijvoorbeeld op Squla. Daar kan je kind talloze quizzen over het bijvoeglijk naamwoord spelen. In deze quizzen moet je kind het bijvoeglijk naamwoord in een zin herkennen en markeren. Zo leert hij of zij spelenderwijs bijvoeglijke naamwoorden in zinnen te herkennen.

Bijvoeglijke naamwoorden komen vaak vanaf groep 6 aan bod in het basisonderwijs. Op Squla kun je je kind dan ook vanaf die groep gericht laten oefenen met bijvoeglijke naamwoorden. Per groep zijn er verschillende moeilijkheidsniveaus en de quizzen passen zich automatisch aan aan het niveau van je kind. Op die manier blijft het uitdagend en haalt je kind telkens het onderste uit de kan bij het leren herkennen en gebruiken van bijvoeglijke naamwoorden.